WPŁYW ZABAW NA ROZWÓJ I WYCHOWYWANIE DZIECKA.

Zabawa jest ta dziedziną życia, która pojawia się bardzo wcześnie. Zabawa kształci i wychowuje, można się nawet pokusić o stwierdzenie, że uczy życia. Nie pojawia się w wieku przedszkolnym, ale znacznie wcześniej.

Poglądów na temat zabaw jest wiele i są one bardzo różne. Można nawet powiedzieć, że jest ich tyle, ile było osób – pedagogów, którzy się na temat zabaw wypowiadali. Chciałabym Państwu przytoczyć kilka z nich, z którymi się utożsamiam:

- XV wiek, epoka Odrodzenia, Ludwik Vives wypowiedział się następująco: „Trzeba także chłopcom kazać ćwiczyć się zabawami, bo i to odkrywa zdolności oraz wrodzone usposobienie zwłaszcza między rówieśnikami, gdzie się niczego nie udaje, ale wszystko czyni się w sposób naturalny. Wszelkie współzawodnictwo ujawnia zdolności każdego, jak rozgrzanie zioła, korzenia lub owocu uwydatnia jego woń i właściwości przyrodnicze.”

- Jan Amos Komeński bronił gorąco prawa dzieci do zabawy „prawdziwej i swobodnej.” Domagał się budowy boisk i ogrodów w szkołach.

- Jan Jakub Russeau: „Kochajcie dzieciństwo i sprzyjajcie jego zabawom, jego przyjemnościom, jego miłym instynktom... .”

- Prof. Stefan Szuman: „Zabawa jest wyjściem poza ciasne koło instynktów. Zabawa jest zbytkiem z punktu widzenia zaspokajania potrzeb samozachowawczych. Z punktu widzenia rozwoju umysłowego jest ona pierwszorzędnym czynnikiem uczenia się.” Uważał, że dziecko w zabawie wyraża swoje uczucia, przeżycia, pragnienia i dążenia. Zabawa powinna być dla dziecka przyjemnością. Dziecko poznaje poprzez zabawę świat realny i stosunki międzyludzkie. Ostateczna postać zabawy, zdaniem S.Szumana to wynik oddziaływania 4 czynników rozwoju psychicznego: podłoża anatomofizjologicznego, środowiska, aktywności własnej i kierującej roli wychowania.

Zabawa jest częścią życia każdego człowieka. Co to jest wobec tego zabawa? W języku polskim wyraz ten wywodzi się od „bawa”, a ten od „być”, zaś w języku staropolskim wyrazu zabawa używano w znaczeniu „bywać”, a „zabawić się” w znaczeniu zajmować, „trudzić się czymś”. I tak zabawa jako zajęcie przekształciła się jako czynność polegającą na spędzaniu czasu w sposób zajmujący. Nie jest czymś narzuconym, nie jest regułą. Inaczej wygląda zabawa dziecka, a inaczej zabawa człowieka dorosłego. Już niemowlę wykonuje czynności manipulacyjne dla przyjemności, bez przymusu. Tak więc zabawa to dobrowolne działanie, ograniczone czasem i miejscem, towarzyszy mu uczucie napięcia i radości oraz świadomość „odmienności od zwyczajnego życia”. Zabawa jest celem samym w sobie i nie łączy się z nią żaden interes materialny. Zabawa jest dominującą formą działalności dziecka przed wstąpieniem do szkoły, jest nauką i pracą. Poprzez zabawę dziecko uczy się współżycia z innymi dziećmi, podporządkowuje się przepisom i prawidłom obowiązującym w grupie. Zabawa rozwija u dziecka myślenie przyczynowo-skutkowe. Aktywność zabawowa ma zawsze zabarwienie emocjonalne, towarzyszy jej uczucie przyjemności, zadowolenia z osiągniętego rezultatu, poczucie satysfakcji. Zabawa jest także jednym z ważniejszych czynników wychowania moralnego. Zabawa w życiu dziecka nie spełnia jakiejś izolowanej funkcji, jest dla niego pracą i myśleniem, twórczością, realizmem, fantazją, odpoczynkiem i źródłem radości. Zabawa nie jest podejmowana pod kątem widzenia jakiegoś konkretnego i praktycznego celu, lecz z potrzeby samego działania. Kiedy dziecko pragnie budować dom, most, wieżę, stawia sobie cel i dąży do niego planowo i systematycznie. W tego rodzaju zabawie dziecko po zrealizowaniu zamiaru osiąga zadowolenie, podobnie jak dorosły po zakończeniu pracy. Praca jest zawsze czynnością lub działaniem, które przebiega celowo, które dąży do planowanego wysiłku. Istotą pracy jest wynik. Pragnieniem dziecka jest przede wszystkim samodzielne wykonanie czynności. Dziecko odrzuca pomoc, bo uważa, że psuje mu się zabawę i narusza jego prawa. Zabawa w przeciwieństwie do pracy, które jest docelowa, ma bardziej czynnościowy charakter. Dziecko w zabawach ćwiczy ogólne funkcje umysłowe: spostrzeganie, myślenie, wyobraźnię twórczą, ciekawość. Poprzez nią kształtujemy też sprawność manualną dziecka, koordynację wzrokową, słuchową i inne umiejętności: poznawanie kolorów, kształtów, wielkości przedmiotów.

Według współczesnych psychologów zabawa jest społeczną funkcją: „uczy dawać, brać, dzielić się, współpracować i podporządkowywać swoją osobowość grupie”. Działalność ta wpływa na kształtowanie się osobowości młodego człowieka. Dzieci traktują swoje zabawy na serio, wkładając w nie wiele pomysłowości. Sprzyja to rozwojowi pracy, szczególnie pracy twórczej, tworzenia czegoś nowego, uczenia się rzeczy potrzebnych w życiu codziennym. Wraz z biegiem lat zmienia się charakter zabawy, uzależnia się od warunków historyczno-społecznych. Istnieje wiele rodzajów zabaw: manipulacyjne, konstrukcyjne, tematyczne, dydaktyczne, ruchowe. Każdy rodzaj zabawy w pewien sposób wpływa na rozwój dziecka, ale też ważną rolę odgrywa zabawka, która ma szczególnie duży wpływ na zabawy tematyczne. Dla dzieci w wieku od 3 do 5 lat charakterystyczne są zabawki o większych wymiarach, dostosowane do różnych możliwości ich wykorzystywania i odgrywania możliwie wielu ról. Dzieci od 5 do 7 lat wolą zabawki mniejsze, ale o możliwie zgodnych z rzeczywistością cechach. Jest ona materiałem służącym realnej scenerii i możliwie naturalnej akcji.

Wszystko, co znajduje się w zasięgu działalności dziecka, odbija się w jego przeżyciach i uzewnętrznia się w zabawach. Dziecko nie dokonuje wyboru, tylko włącza do zabawy zaobserwowane fakty z życia społecznego, rodzinnego, przeobraża je twórczo i oryginalnie.

Jak wspominałam, zabawa pojawia się w niemowlęctwie. W drugim roku życia dzieci wolno przechodzą do zabaw manipulacyjnych: np.: otwieranie i zamykanie pudełek, wkładanie mniejszych przedmiotów do większych. Manipulowanie różnymi przedmiotami łączy się z eksplorowaniem ich cech za pomocą narządów zmysłowych: wzrokiem, słuchem, dotykiem. Dzięki tym zabawom dziecko zdobywa podstawową wiedzę o ich użyteczności. Wraz z rozwojem dziecka pojawiają się zabawy manipulacyjno-ruchowe. Są to: przesypywanie i wysypywanie różnych drobnych przedmiotów z przeróżnych pojemników: koszyczków, pudełek, wiaderek. Kolejny etap to wożenie przedmiotów w wózkach, samochodach, ciągnięcie lub popychanie zabawek wydających różne odgłosy.

Dziecko trzyletnie potrafi już ustawiać z klocków wieżę, raczej stabilną, lub płotek, czy pociąg. Typowe dla trzylatków są wytwory z piasku, które są efektem atrakcyjnych dla dziecka czynności ruchowych, manipulacyjnych, konstrukcyjnych. Czynności te prowadzą do konstrukcji bardzo ulotnych i nietrwałych. Dziecko początkowo nie kształtuje jeszcze materiału, a jedynie wypełnia nim formy (wiaderka, foremki). Uczy się jednak posługiwać narzędziami i obserwuje efekt swojego działania porównując go z wytworami innych dzieci.

U małych dzieci pojawiają się też zaczątki zabaw tematycznych, które mają charakter naśladowczy i odtwórczy. Dziecko wykonuje oddzielne czynności imitujące fragmenty zajęć dorosłych: mamy, taty, nauczycielki: wozi w wózeczku lalkę, przytula ją, stuka młotkiem w klocki... itp. Po etapie wykonywania tej samej czynności w sposób stereotypowy i mało urozmaicony, dziecko podejmuje zabawy o podobnej treści, lecz o bardziej zróżnicowanym przebiegu. Odtwarza już więcej czynności w tym samym czasie. Pod koniec okresu wczesnego dzieciństwa tematyka zabaw jest już dość szeroka, a ich przebieg urozmaicony i wzbogacony o nowe elementy. Ściśle wiąże się z rozwojem procesów poznawczych, z rozwojem mowy, z rozszerzaniem się orientacji dziecka w otoczeniu, ze stopniowym poznawaniem przez nie środowiska poza domem. Należy zaznaczyć, że dzieci trzyletnie bawią się w dom, w lekarza, w sklep, we fryzjera. Zabawy tematyczne to zabawy w coś lub kogoś. Wielokrotne powtórzenie zabawy nie jest tylko wiernym kopiowaniem tego, co już wcześniej było, ale tworzeniem czegoś nowego pod wpływem doznań i aktualnych przeżyć. Dziecko wciąż zmienia formę i treść zabawy. Trudno jest oddzielić granicę między rzeczywistością a fikcją. Nie jest tez wiadomo w jakim stopniu dziecko bawiące się jest świadome swego iluzyjnego działania. Przedmioty, którymi dziecko posługuje się w zabawie mają charakter umowny. Jeżeli dziecko nie ma prawdziwego talerza lub łyżki, to każdy inny przedmiot może go zastąpić. Często też same ruchy i czynności są umowne i skrócone. Zabawy tematyczne są zabawami zespołowymi. Dziecko improwizuje jakby przedstawienie do którego szuka aktorów i partnerów, najchętniej inne dzieci, a gdy nie ma okazji do zabawy z rówieśnikami, wciąga do niej dorosłych. Dzieci 3-letnie bawią się w grupkach 2-3 osobowych dość krótko. Natomiast dzieci 4-5 -letnie bawią się w większych zespołach około kwadransa. Dzieci 6-7 –letnie łączą się w grupy liczniejsze i bawią się nawet godzinę i więcej. Z wiekiem zmienia się także jakość zabawy i kontaktów społecznych miedzy dziećmi. Wraz z doskonaleniem się mowy dziecka, rozwija się współdziałanie w zabawach zespołowych. Zabawy te stają się z czasem bardziej celowe i planowane. Najczęściej pojawiające się tematy w zabawach to: w dom rodzinny, w lekarza, w budownictwo. Dziecko w zabawy włącza swą poszerzającą się wiedzę o nowe doświadczenia i wiadomości, jakie zdobyło o otaczającym je świecie, o pracy ludzkiej, o zawodach, o stosunkach społecznych, zasadach współżycia miedzy dorosłymi i dziećmi.

Chciałabym Państwu pokazać w układzie tabelarycznym jak rozwijają się zabawy twórcze i konstrukcyjne od niemowlęctwa do 7 roku życia.

Tabela 1


WIEK DZIECKA

ZABAWY TWÓRCZE
ZABAWY KONSTRUKCYJNE

niemowlęcy

Zabawa naśladowcza i odtwórcza: przytulanie misia, usypianie lalki.

Manipulacja klockami lub innymi przedmiotami: chwytanie klocków, obracanie nimi,
stukanie, przekładanie z raczki do rączki.

1-2

Dziecko potrafi naśladować te czynności, które pokazano mu na zabawkach, ale nie
potrafi przenieść ich na inne zabawki.

Piętrzenie klocków, ustawianie z nich np.: wieży.

2 rok życia

Dziecko wykonuje pojedyncze czynności i tworzy pewien ciąg, np.: karmi lalkę, wozi w
wózeczku, przykrywa kołderką... .

Tworzy pierwsze kombinacje, np.: pociąg.

3 rok życia

Dziecko odtwarza liczne i bardziej złożone czynności, wiąże proste czynności w
łańcuchy tematyczne.

Pokazują się pierwsze bramy z trzech lub większej ilości klocków oraz pierwsze budowle
z piasku.
Brak planu konstrukcji

4 rok życia

Pojawiają się sytuacje lub przedmioty wyobrażone, którymi dziecko uzupełnia brakujące
szczegóły.

Dziecko nazywa konstrukcje przed jej wykonaniem, są to początki planowania „dzieła”.

5-6 rok życia

Zabawy zespołowe, przeciągające się nawet na kilka dni, uzupełniane wciąż nowymi
elementami.

Zabawy zespołowe, dobudowywanie nowych elementów. Zabawa planowana.


Fundamentem do dalszego rozwoju zabaw tematycznych i konstrukcyjnych jest prawidłowy rozwój tych zabaw w wieku przedszkolnym, dlatego przedszkole odgrywa ogromną rolę: może rozbudzić zainteresowania dziecka albo je stłamsić.

Życzę Państwu wiele radości ze wspólnych zabaw z dziećmi oraz czasu, by móc to czynić, a dzieciom życzę, by te zabawy były rozwijające, stymulujące, by przynosiły sporą dawkę pozytywnych emocji, w których kryje się przecież odczuwanie zadowolenia.

Z poważaniem:
mgr Ewa Kowalczyk